Pekin 16 Ekim’de ne yayımladı?
Cuma günü Pekin’den, ilk bakışta sıradan bir mevzuat güncellemesine benzeyen uzun bir metin geldi. Çin Ticaret Bakanlığı (MOFCOM) ile Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, 16 Ekim 2026’da 48 sayılı duyuruyla İhracatı Yasak ve Kısıtlı Teknolojiler Kataloğu’nun yeni taslağını görüşe açtı. Çin yapay zeka ihracat kontrolü ilk kez kendi başlıklarına ve somut rakamlara kavuşuyor. Özü şu: lisans, modelin dosyasına bağlanıyor. Üç eşikten birini aşan büyük modelin (10^26 FLOP eğitim hesaplaması, 2 trilyon parametre ya da ihracat anında küresel ilk 10) ağırlıkları, checkpoint’leri, kaynak kodu ve mimarisi ülkeden çıkacaksa izin gerekecek. API, uygulama, web sitesi, SaaS ya da hafif cihaz içi sürümle hizmet satmak ise ihracat sayılmıyor.
Görüşler 15 Kasım 2026’ya kadar e-posta, faks ya da mektupla iletilebiliyor. Yani ortada yürürlüğe girmiş bir kural yok, taslak var. Bir parça ise şimdiden işliyor: aynı gün başlayan ihracat öncesi kayıt.
Duyuruyu, eki (bir .wps dosyası) ve bakanlık sözcüsünün soru-cevap metnini baştan sona okudum. Hiçbir eşiği test etmedim, kimseyle görüşmedim. Yorum yaptığım yerleri ayrıca belirttim.
Listede tam olarak ne var?
Duyuruya göre taslak üç alanda 40 teknolojiyi kapsıyor. Bunların 23’ü yapay zeka: büyük modeller, agent’lar, hesaplama kümeleri ve bilgi işleme. Sözcünün açıklamasında taslağın tamamı 14 yasak ve 26 kısıt önerisine ayrılıyor. CTOL yapay zeka payını 6 yasak, 17 kısıt diye saymış. Kalanı biyotıp (5) ve fotovoltaik (12). Açık kaynakla ya da akademik makaleyle kamuya çıkmış teknolojiler kapsam dışı.
Ekteki yapay zeka maddeleri kabaca şöyle:
- Yasak: Kritik altyapıya, savunmaya ya da çekirdek devlet sistemlerine saldırabilecek, yapay zekanın sürdüğü zararlı kod üretimi (266402J). Çin’in “çekirdek verisi” ile eğitilip hizmete sunulan büyük modeller (266501J). Aynı hassas alanlar için özel olarak ya da esas olarak kurulan yüksek performanslı agent’lar (266502J). Bir de sınır ötesi veri güvenliği için yüzde 95 doğruluk ve duyarlılıkla çalışan deepfake tespiti (266401J).
- Kısıtlı: Eşiği aşan modelin çekirdek teknolojisi ve “önemli veri” ile eğitilmiş modeller (266504X), agent teknolojileri (266505X), yapay zeka destekli zafiyet avı (266404X), yapay zeka çip tasarımı (266506X) ve hesaplama kümeleri (266507X). Eski maddelere de deepfake tespiti, steganografi, ses izi ve çeviri ekleniyor.
Frontier Now yerinde bir tespit yapıyor: yapay zeka bu katalogda ilk kez kendi başlıklarını alıyor ve eşikler, bir şirketin kendini ölçebileceği şekilde yazılmış. Yani evrak işi artık mühendisi de ilgilendiriyor.
Çin yapay zeka ihracat kontrolü bir modeli nasıl “ileri” sayıyor?
266504X numaralı madde, şu üç testten herhangi birini geçen büyük modelin çekirdek teknolojisini kısıtlıyor:
- En az 10^26 kayan nokta işlemiyle eğitim.
- En az 2 trilyon parametre (ekte “20,000亿” diye yazılmış).
- “Küresel lider düzeyde” yetenek. Dipnota göre bu, ihracat anında Çin’deki ya da yurt dışındaki ana akım değerlendirme kuruluşlarının veya büyük sektör platformlarının açık sıralamalarında dünya ilk 10’una girmek demek. Sıralama genel performans, belirli bir iş yeteneği, küresel çağrı hacmi, güvenlik, eğitim verimliliği gibi başlıklarda olabilir.
Çekirdek teknolojinin tarifi de net: ağırlık parametreleri, kritik checkpoint’ler, temel kaynak kod, mimari tasarım, bunlara ek olarak eğitim optimizasyonu ve çıkarım hızlandırma teknikleri.
İlk iki eşik fiziksel. Modeli eğiten, sayıyı bilir. Üçüncüsü ise tuhaf. Ölçüm ihracat anında yapıldığı için, benim okumama göre bir model sıralamada yükselince kapsama girip başka biri daha iyisini çıkarınca kapsamdan düşebilir. Üstelik listede “küresel çağrı hacmi” de var. Ne en büyük ne en zeki, sadece çok kullanılan bir model de bu kapıdan girebilir. Sondaki “gibi” listeyi açık bırakıyor, kapsama girip girmediğine de ihracatçı kendisi karar veriyor. Şirkete bırakılan takdir alanı epey geniş.
Bir de üç eşiğe hiç bakmayan veri tetiği var. Çin’in “önemli verisi” ile eğitilip hizmete sunulan model 266504X ile kısıtlı. “Çekirdek veri” ile eğitilmişse 266501J ile yasak. İki kavram da Veri Güvenliği Kanunu’na dayanıyor ve Frontier Now’ın hatırlattığı gibi bu duyuruda ikisi de tanımlanmıyor. Önemli veri için dar bir istisna var: o alandaki çekirdek Ar-Ge kapasitesini esaslı biçimde artıramayan, anonimleştirilmiş, çıktıda yeniden üretilmeyen, yüzde 0,1’i aşmayan miktar ya da zaten yasal olarak kamuya açık veri.
Ağırlık lisansa tabi, API değil: ihracat sayılan ne?
Sözcü, kapsamı tek bir soruya bağlıyor: kısıtlı teknoloji Çin’in içinden dışarıya aktarılıyor mu? Örnekler de açık:
- Kısıtlı bir modeli yurt dışında yerel olarak kurmak teknoloji ihracatı sayılıyor.
- Aynı modeli Çinli şirketin kendi yurt dışı bulutunda çalıştırmak otomatik lisansa uygun.
- API çağrısı, uygulama ya da web üzerinden erişim, SaaS ve hafif cihaz içi kurulum büyük model teknolojisi ihracatı sayılmıyor.
Bakanlığın deyişiyle otomatik lisans, “bildir ve çık” (即报即出) kolaylığına yakın bir şey. Bu kolaylıktan yararlanacak işler arasında kısıtlı yapay zeka teknolojisini açık kaynak yapmak, Çinli şirketlerin yurt dışında kendi hesaplama merkezlerini kurup işletmesi, çiplerin yurt dışında tape-out’u, yabancı kaynaklarla ortak Ar-Ge ve uluslararası standart çalışmaları sayılıyor. Dünya Yapay Zeka İşbirliği Örgütü üyelerine ek kolaylık sözü de verilmiş.
Çizginin neden burada çekildiğine dair kendi yorumum şöyle. API çıktıyı satar, varlığı evde tutar. Para gelir, ağırlıklar sınırı geçmez. Yurt dışında yerel kurulum ise varlığın kendisini teslim etmek demek. Pekin, ihracat çizgisini temkinli bir şirketin fikri mülkiyet çizgisini çekeceği yere çekmiş. Böylece Çinli laboratuvarlar bulut sağlayıcısı olarak rekabet etmeye devam ediyor, devlet de bir kez gönderildi mi geri alınamayacak tek şey üzerinde söz sahibi oluyor.
Bugün gerçekten işleyen kısım, ihracat öncesi kayıt. 16 Ekim’den revize katalog yürürlüğe girene kadar ihracatçıların ecomp.mofcom.gov.cn üzerinden kayıt yaptırması gerekiyor. Kapsamda yurt dışına mülkiyet devri (fikri mülkiyet devri gibi), yurt içi teknolojinin yurt dışında kullanımına lisans vermek ve teknolojinin sahibinin ya da fiili kontrolünün yabancı bir tarafa geçmesi var. Başlamış ama bitmemiş ihracatlar da dahil. Kontrollü teknolojiyle üretilen ürünler kapsam dışı. Bakanlık, kurallar yürürlüğe girdikten sonra da “yapay zeka teknolojilerinin büyük çoğunluğunun serbestçe ihraç edilebileceğini” söylüyor.
The Decoder‘ın OpenAI’da stratejik gelecekler biriminin başında olduğunu yazdığı Dean W. Ball, durumu iyi özetliyor: “Bu adım ‘Çin açık ağırlıklı modelleri kapatıyor’ demek değil. Ama Çin hükümetinin gelecekteki açık ağırlıklı modelleri istediği zaman durdurma seçeneğini eline aldığını gösteriyor.” Taslak hakkında okuduğum en isabetli cümle bu. Otomatik lisans da sonuçta bir kayıt adımından geçiyor. O adımı elinde tutan, isterse işi yavaşlatabilir.
Agent, zararlı kod ve açık avına ayrı eşikler
266505X, her birinin kendi çıtası olan dört agent teknolojisi sayıyor:
- Otonom planlama: tek bir doğal dil talimatını en az 20 yürütülebilir alt göreve bölmek, en az yüzde 80 bölme doğruluğu, ortalama en az yüzde 90 alt görev başarısı.
- Çoklu agent işbirliği: en az 60 eşzamanlı agent, aynı sonuç için tek agent’ın en kısa süresinin en fazla iki katı, standart cevapla en az yüzde 85 uyum.
- Araç çağırma: en az 200 üçüncü taraf araç, en az yüzde 90 araç seçme doğruluğu, üç ve daha fazla araç gerektiren işlerde uçtan uca en az yüzde 90 başarı.
- Oyun ve strateji kararları (koşulların hepsi gerekli): 20 adımlık plan derinliği ya da 10 eşzamanlı agent, 200 milisaniye içinde karar, standart testlerde insanların yüzde 90’ını geçmek ve birkaç koşul daha.
Ek bunları, 266504X’te veri maddesini ileri model maddesinden ayırdığı gibi ayrı numaralarla sıralıyor. Benim okumam, her birinin tek başına yettiği yönünde. Taslak bunu açıkça yazmıyor, görüş sürecinde netleşebilir.
60 agent çizgisi gözüme takıldı. Anthropic, Claude Managed Agents tarafında tek çalıştırmada 64 eşzamanlı iş parçacığına zaten izin veriyor. Bu, benzer bir Çin ürününün otomatikman kısıtlanacağı anlamına gelmiyor. Ek ayrıca hız ve doğruluk şartı arıyor, katalog da yalnız Çin teknolojisinin ihracatını bağlıyor. Yine de çıta, ticari agent platformlarının bugün sunduğu şeyin hemen yanında duruyor. Tahminim, metni yazanlar bilim kurguya değil bugünkü ürünlere bakmış. Bu eşikleri geçen bir agent kritik altyapı, savunma ya da çekirdek devlet işleri için kurulmuşsa 266502J ile yasak listesine geçiyor.
En net yasak zararlı kodda. 266402J, kritik altyapıyı, savunmayı ya da çekirdek devlet sistemlerini vurabilecek, yapay zekanın sürdüğü zararlı kod üretimi ve mutasyonunu kapsıyor. Şu oranlardan biri yetiyor: çok motorlu zararlı yazılım tespit sistemlerine karşı en az yüzde 60, tek bir yaygın antivirüse karşı yüzde 85, makine öğrenmesi modellerine karşı yüzde 90 saldırı başarısı. Yanında uyarlanabilir atlatma (sandbox’ı fark edip kaçmak, her çalıştırmada kodun en az yarısını yeniden yazmak) ve toplu varyant üretimi de var. Bakanlığın gerekçesi, yapay zekayı “güvenli ve kontrol edilebilir” tutmak ve “her zaman insan kontrolünde kalmasını sağlamak”. Tehdit teorik de değil. CLOSEDQUORUM dört ticari dil modelini saldırının bir sonraki adımına oy verdiren bir heyete çevirmişti.
Yapay zeka destekli zafiyet avı (266404X) ise yasak değil, kısıtlı. Tetiklerden bazıları: yaygın bir işletim sistemi ya da tarayıcıya karşı uçtan uca istismar zincirinde en az yüzde 50 başarı, kıdemli bir güvenlik uzmanının on katı verim ya da büyük bir açık kaynak projede tek seferde en az beş açıklanmamış yüksek önemde açık bulmak. Google, Gemini 4 Argon ile başka bir yol seçip modeli önce savunma ekiplerine açmıştı. Google kimin önce alacağına karar verdi, Pekin ise yeteneğin nereye gidebileceğine.
Donanım da payını alıyor: 14 nm ve altı süreç ya da 2.5D/3D paketleme kullanan çip tasarımı, 10.000’den fazla hızlandırıcı kartlı kümelerde 800 GB/s ara bağlantı ya da 120 saniyede arıza kurtarma.
ABD kuralının kopyası mı?
Kısmen. İkisi de 10^26 diyor ama hedefledikleri şey farklı.
| ABD AI Diffusion Rule | Çin taslağı (48 sayılı duyuru) | |
|---|---|---|
| Yayım | 15 Ocak 2025 (BIS geçici nihai kural) | 16 Ekim 2026 (15 Kasım’a kadar görüşe açık taslak) |
| Hesaplama eşiği | 10^26 işlemin üstünde eğitilmiş kapalı modellerin ağırlıkları | 10^26 FLOP ya da 2 trilyon parametre ya da küresel ilk 10 |
| Açık ağırlık | Yalnızca kapalı ağırlıklı modeller | Kamuya açık olanlar kapsam dışı, yeni açık kaynak sürüme otomatik lisans |
| Hedef | En ileri modellerin ağırlıkları ve ileri çipler | Modelin çekirdek teknolojisi (ağırlık, checkpoint, kod, mimari), agent, çip tasarımı, küme. MOFCOM’a göre API, uygulama ve SaaS ihracat değil |
| Durum | 13 Mayıs 2025’ten beri uygulanmıyor, hâlâ CFR’de (GAO) | İhracat öncesi kayıt 16 Ekim’den beri işliyor |
ABD tarafı askıda. GAO’nun B-337935 sayılı kararına göre ABD Ticaret Bakanlığı, Ocak 2025 tarihli AI Diffusion çerçevesini 13 Mayıs 2025’te uygulamayacağını açıklayıp yürürlükten kaldırma sürecini başlattı. GAO’ya göre kaldırma işlemi tamamlanmadı, kural hâlâ ABD’nin federal mevzuat derlemesinde (CFR) duruyor ve “uygulamıyoruz” duyurusunun kendisi Congressional Review Act açısından kural sayılıyor. Encyclopedia of Economic Statecraft maddesine göre ABD’nin kontrolü (ECCN 4E091), 10^26 işlemin üstünde eğitilmiş ileri kapalı ağırlıklı modelleri kapsıyordu.
Ball, Çin taslağını ABD’nin model ağırlığı kontrollerinin “ayna görüntüsü” diye niteliyor. Ben bir ayrıntı ekleyeyim. Washington’ın derdi kapalı ağırlıkların çalınmasıydı, çünkü ABD’nin öncü laboratuvarları kapalı çalışıyor. Çin’in en güçlü ihraç kalemi ise açık ağırlıklı modeller. Haliyle Pekin’in frenini açık sürümün kendisine takması gerekiyordu. Her iki taraf da aslında iyi olduğu şeyi kontrol altına alıyor.
MOFCOM revizyonu “rutin” diye tanımlıyor ve “belirli bir ülkeyi, bölgeyi ya da kuruluşu hedef almadığını” söylüyor. Dayanak, Dış Ticaret Kanunu’nun 20. maddesi. Katalog 2001’den beri defalarca güncellenmiş. CTOL, taslağın bu kanuna ve teknoloji ithalat-ihracat yönetmeliğine dayandığını, çift kullanımlı listeleri taşıyan İhracat Kontrol Kanunu’na dayanmadığını hatırlatıyor. Ölçek ise “rutin” sözüyle pek uyuşmuyor. CTOL’a göre aynı kataloğun Temmuz 2025 revizyonunda 3 madde silinmiş, 1 eklenmiş, 1 değiştirilmiş ve yapay zeka yokmuş. Kırk yeni öneri “büyük bir adım”. Ankura China Advisors’tan Ryan Etzcorn, The Straits Times üzerinden yayımlanan Bloomberg haberinde “Bu, rutin bakımdan fazlası” diyor ve ekliyor: “Pekin, Batı ile ilişkiler sakinleşti diye yerinde saymayacağının sinyalini veriyor.” Aynı haber 2020’yi de hatırlatıyor. İlk Trump yönetimi TikTok’u ABD varlıklarını satmazsa yasaklamakla tehdit edince Pekin listeye algoritmaları eklemişti.
Bu taslaktan ilk kim etkilenir?
2 trilyon parametrenin üstünü hedefleyen Çinli laboratuvarlar. Bloomberg, Kimi K3 ile Alibaba’nın Qwen3.8-Max modelini bu eşiğin üstündeki örnekler olarak anıyor. Alibaba da eylülde 5 ila 10 trilyon parametrelik modeller planladığını söylemişti. Bunlar gazetecilerin taslakla kıyasladığı örnekler, herhangi bir model hakkında verilmiş karar değil. Ama parametre eşiği metinde kalırsa, Çin’den çıkacak bir sonraki büyük açık model kamuya açılmadan önce bir kayıt adımından geçecek.
Çin modelini kendi sunucusunda isteyen yabancı şirketler. Kısıtlı ve kamuya açılmamış bir model söz konusuysa, yurt dışında yerel kurulum için Çinli satıcının lisans alması gerekiyor. Satıcının kendi yurt dışı bulutu ise otomatik lisans yolu. Satış ekiplerinin müşteriyi o tarafa yönlendirmesini beklerim.
Avrupa. The Decoder’dan Matthias Bastian, Avrupa’nın açık ağırlıklı modelleri kendi bulutunda çalıştırma üzerine kurduğu egemenlik planının zorlaşacağını yazıyor. En iyi açık modeller ABD’den ya da Çin’den geliyorsa ve iki hükümet de bir sonraki sürümü kesebiliyorsa, plan sallanır.
Yayımlanmış Çin modellerini çalıştıranlar. Bu taslak onları ilgilendirmiyor. Kamuya açık ağırlıklar ve makaleler kapsam dışı. Kendi bilgisayarına Qwen ya da DeepSeek indirmiş geliştiricinin elindeki dosya yine onun.
Yaz aylarıyla kıyas öğretici. Reuters, 8 Temmuz 2026 tarihli haberinde MOFCOM’un Alibaba, ByteDance ve Z.ai ile yaptığı toplantılarda Çin’in en ileri modellerine yurt dışından erişimin kısıtlanmasının konuşulduğunu yazmıştı. Konuşulan, yayımlanmamışlar dahil kapalı ve açık modellerdi, kapsam o gün belirsizdi. Yüksek Halk Mahkemesi’nin dergisinde çıkan mayıs ayındaki bir toplantı özeti, en hassas öncü modellerin kamuya hiç açılmamasını bile önermişti. Ekim taslağı bunlardan dar: API erişimini açıkça dışarıda bırakıyor. Temmuzda yurt dışı erişimin kendisi konuşuluyordu. Ekimde ise yalnız dosya hedefte.
15 Kasım’a kadar neye bakacağım?
- 10^26 ve 2 trilyon eşikleri metinde kalacak mı? CTOL bu soruyu açık bırakıyor. Bana göre üç eşiğin en zayıfı parametre sayısı: büyük bir mixture-of-experts modeli, en yetenekli model olmadan da 2 trilyonu geçebilir.
- “Önemli veri” ve “çekirdek veri” nasıl tanımlanacak? Frontier Now ikisinin de sonraki düzenlemelere kaldığını yazıyor. O zamana kadar veri tetiğini şirketin kendi başına değerlendirmesi zor.
- Otomatik lisans gerçekten otomatik kalacak mı? CTOL bunu “hak değil vaat” diye niteliyor. İstisnalar nihai metinden çıkabilir.
- Washington, uygulamadığı kuralın yerine ne koyacak? Kaldırma süreci bitmedi, ABD yapay zeka politikası da Super Intelligence Force gibi yeni kanallardan ilerliyor.
Biraz geri çekilince tablo sade. Model ağırlıkları, daha önce ileri çiplerin olduğu gibi, kontrol edilen bir mal haline geliyor. İki büyük gücün de elinde bunu söyleyen bir taslak ya da uykudaki bir kural var. Açık ağırlıklı modeller üzerine ürün kuranlar için bu, tedarik zincirinin değişmesi demek: gelecek yıl dayanacağınız model, ancak bir hükümet onay verdikten sonra gelebilir. Bugün işinizi gören checkpoint’in bir kopyasını saklayın. Kimsenin geri çağıramayacağı tek sürüm o.
Kaynaklar
- MOFCOM ve Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, 2026/48 sayılı duyuru
- MOFCOM sözcüsünün soru-cevabı, 16 Ekim 2026
- CTOL Digital Solutions
- Frontier Now
- The Decoder (Matthias Bastian)
- Bloomberg, The Straits Times aracılığıyla
- Reuters, The Straits Times aracılığıyla, 8 Temmuz 2026
- GAO kararı B-337935
- Encyclopedia of Economic Statecraft
